تاراوگە، کۆمەڵگە، مانەوە
ڕەوەندی کوردی پلان بۆ داڕێژراو نەبوو – بەڵکو دەرکرا. شەپۆلەکانی ئاوارەبوونی زۆرەملێ لە شەستەکانەوە تا دووهەزارەکان کۆمەڵگە کوردییەکانی لە سەرانسەری ئەورووپا و دەرەوەی نیشتەجێ کرد: کوردانی تورکیا کە بەهۆی وێرانکردنی گوندەکان لەلایەن سوپاوە دەرکران، کوردانی عێراق کە لە چەکی کیمیایی سەددام هەڵاتن، کوردانی ئێران کە لە لەسێدارەدانەکانی کۆماری ئیسلامی ڕزگاریان بوو، کوردانی سووریا کە وێرانەی شەڕی ناوخۆیان بەجێهێشت. ئەوەی لە تاراوگە بونیادیان نا یەکێکە لە چیرۆکە گەورەکانی مانەوەی کولتووریی تاراوگە.
کاسێت وەک شادەماری کولتووری
زۆر پێش ئینتەرنێت، پێش تەلەڤیزیۆنی ئاسمانی، پێش پەخشی دیجیتاڵی – کاسێت ئەو ڕێگایە بوو کە ڕەوەندی کوردی پەیوەندیی کولتووریی خۆی لەگەڵ نیشتمان و لەگەڵ یەکتردا پێ دەپاراست. تۆماری گۆرانیبێژە دەنگبێژەکان، وتارە سیاسییەکان، ئاهەنگەکانی هاوسەرگیری، و گۆرانییە قەدەغەکراوەکانی مۆسیقاژەنەکانی وەک شڤان پەروەر دەست بە دەست دەسوڕانەوە لە تۆڕێکی بێناوەنددا کە هیچ بریکارێکی سنوور نەیدەتوانی ڕایگرێت. یەک کاسێت ڕەنگە پەنجا جار لە یەک شاردا کۆپی بکرێتەوە.
ئەو خێزانە کوردانەی لە حەفتاکان و هەشتاکاندا دەگەیشتنە ئەڵمانیا یان سوید کۆکراوەی کاسێتەکانیان وەک جانتای کولتووری لەگەڵ خۆیان دەهێنا – بە واتایەکی ڕاستەقینە: کاسێتەکان بەناو سنوورەکاندا لەناو جانتادا دەگوازرانەوە، لە جلوبەرگدا دەشاردراونەوە، لە زەرفدا وەک "مۆسیقای کەسی" پۆست دەکران. لە کۆمەڵگەکاندا کە چاپەمەنیی زمانی کوردی بە دەگمەن هەبوو و پەخشی زمانی کوردی لە نیشتماندا نایاسایی بوو، کاسێت ئەرشیفی زیندووی کولتوورێک بوو کە لەژێر گوشاردا بوو.
سەردەمی کاسێت بەدوایدا تەلەڤیزیۆنی ئاسمانی (مید تیڤی، 1995) هات، پاشان ئینتەرنێت، پاشان یوتیوب و سپۆتیفای. هەر گۆڕانکارییەکی تەکنەلۆژی مەودای گەیشتنی فراوانتر کرد و بەربەستەکانی بڵاوکردنەوەی کولتووریی کوردی کەم کردەوە – بەڵام داینامیکە بنەڕەتییەکە وەک خۆی مایەوە: تاراوگە وەک هەڵگری سەرەکیی بەرهەمهێنان و بەکارهێنانی کولتووریی کوردی.
کاسێتەکە – یەکەمین پلاتفۆرمی ستریمینگی کوردی. تۆمارەکانی شڤان پەروەر لەناو جانتادا هەموو سنوورێکیان بڕی، و گەیشتنە ملیۆنان کەس کە قەدەغە کرابوون گوێیان لە زمانەکەیان بێت لەسەر ڕادیۆ
تاراوگە بە کورتی
- ئەڵمانیا: ~700,000–1,000,000 – گەورەترین کۆمەڵگەی کوردی لە دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
- سوید: ~100,000–150,000 – بەرزترین ڕێژەی دانیشتووانی کوردی بۆ هەر تاکێک لە هەر وڵاتێکی ڕۆژئاواییدا
- فەرەنسا: ~250,000 – نەریتی تاراوگەی ڕۆشنبیریی بەهێز؛ ماڵی ئینستیتیوتی کوردیی پاریس (دامەزراو لە 1983)
- هۆڵەندا: ~80,000 – کۆمەڵگەی داکۆکیکاری سیاسیی بەهێز
- شانشینی یەکگرتوو: ~80,000–100,000 – چڕبووەتەوە لە لەندەن؛ کۆمەڵگەی کوردیی عێراقیی بەرچاو لە دوای 2003ەوە
- ویلایەتە یەکگرتووەکان: ~40,000–60,000 – لە ڕووی سیاسییەوە کاریگەرە؛ بوونی لۆبیی بەهێزی هەرێمی کوردستان لە واشنتۆن
- ئوسترالیا: ~30,000–50,000 – کۆمەڵگەیەکی گەشەسەندوو بەتایبەتی لە عێراقەوە دوای 2003
- مەزەندەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان جیاوازن – هیچ وڵاتێکی ڕۆژئاوایی داتای سەرژمێریی نەتەوەیی تایبەت بە کورد ئەنجام نادات
شەپۆلەکانی ئاوارەبوون
- شەستەکان–حەفتاکان: کوردانی تورکیا وەک "Gastarbeiter" (کرێکاری میوان) بەرەو ئەڵمانیای ڕۆژئاوا – وەک کاری کاتی مەبەست بوو، بوون بە نیشتەجێبوونی هەمیشەیی
- هەشتاکان: تورکیای دوای کودەتا (1980) پەنابەرانی سیاسی پاڵدەنێت بۆ ئەورووپا؛ کوردانی ئێران لە لەسێدارەدانەکانی پاش شۆڕش هەڵدێن
- 1988–1991: کۆچی بەکۆمەڵی کوردانی عێراق دوای هێرشی کیمیایی هەڵەبجە و جینۆسایدی ئەنفال؛ پەناگەی ئارامی کوردی لە 1991 دامەزرا
- نەوەدەکان: ململانێی پەکەکە-دەوڵەتی تورک زیاتر لە 3,000 گوندی کوردی لە تورکیا وێران دەکات؛ ئاوارەبوونی بەکۆمەڵ بەرەو ڕۆژئاوا
- 2003: عێراقی پاش سەددام؛ لێشاوی تێکەڵاوی پەنابەران و کۆچبەرانی ئابووری لە عێراقەوە
- 2014–تا ئێستا: جینۆسایدی داعش ئێزیدییەکان بەرەو ئەڵمانیا پاڵدەنێت؛ ململانێی ڕۆژئاوا کوردانی سووریا پاڵدەنێت
ئەڵمانیا: کوردستان لەسەر ڕووباری سپری
ئەڵمانیا میوانداریی گەورەترین کۆمەڵگەی تاراوگەی کوردی دەکات لە دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست – تا یەک ملیۆن کەس، زۆرینەیان لە تورکیاوە، لەگەڵ کۆمەڵگەی بەرچاو لە عێراق و ئێرانەوە. کۆمەڵگەی کوردی لە ئەڵمانیا لە هەمان کاتدا یەکێک بووە لە بەرهەمدارترین گرووپەکانی تاراوگە لە ڕووی کولتوورییەوە و زۆرترین ململانێی سیاسییشی تێدابووە لە ئەورووپا – کە بەهۆی کاریگەریی پەکەکە، فشاری حکوومەتی تورکیا، و وزەی داهێنەرانەی لەڕادەبەدەری گەلێکەوە شێوەی گرتووە کە کولتوورێک لە دوور لە نیشتمان دووبارە بونیاد دەنێنەوە.
ئەڵمانیا – ڕاستییە سەرەکییەکان
- یەکەمین "Gastarbeiter" (کرێکاری میوان)ی کوردی تورکیا لە ساڵی 1961ەوە لە چوارچێوەی ڕێککەوتنی کاری دووقۆڵیدا گەیشتنە ئەڵمانیای ڕۆژئاوا
- پەکەکە لە ساڵی 1993ەوە لە ئەڵمانیا قەدەغە کراوە – گرنگترین پرسی سیاسیی تاراوگەی بیانی ئەڵمانیایە
- سەنتەرە کولتوورییە کوردییەکان (Kurdische Gemeinde Deutschland) لە نزیکەی هەموو شارە گەورەکانی ئەڵمانیادا کار دەکەن
- کوردە ئێزیدییەکانی شەنگال گەورەترین کۆمەڵگەی ئێزیدین لە ئەڵمانیا لە دەرەوەی عێراق – دەیان هەزار کەس دوای 2014 گەیشتن
- سیاسەتمەدارە کورد-ئەڵمانییەکان لە پەرلەمانی ئەڵمانیا (Bundestag) و پەرلەمانەکانی ویلایەتەکاندا خزمەت دەکەن
- بەرلین، کۆڵن، هامبۆرگ، و شتوتگارت گەورەترین دانیشتووانی شارستانیی کوردییان هەیە
- یڵماز گۆنای لە پاریس کۆچی دوایی کرد، بەڵام فیلمەکانی بە توندترین شێوە لە تاراوگەی کوردی لە ئەڵمانیا بڵاوکرانەوە و گفتوگۆیان لەسەر کرا
نەوەی کرێکاری میوان (Gastarbeiter)
چیرۆکی کۆمەڵگەی کوردی لە ئەڵمانیا بە کار دەست پێ دەکات – نەک پەنابەری. لە 1961 بەدواوە، حکوومەتی ئەڵمانیای ڕۆژئاوا کرێکاری لە تورکیاوە لە چوارچێوەی ڕێککەوتنێکی دووقۆڵیدا وەرگرت؛ زۆرێک لەو کرێکارانە کورد بوون، لە باشووری ڕۆژهەڵاتەوە کە لە ڕووی ئابوورییەوە پەراوێزخرابوو. ئەوان گەیشتنە کانەکانی دۆڵی ڕوور، کارگەکانی شتوتگارت، شوێنەکانی بونیادنانی موعجیزەی ئابووری (Wirtschaftswunder)، بە مەبەستی کارکردن بۆ چەند ساڵێک و گەڕانەوە. ئەوان نەگەڕانەوە.
نەوەی یەکەم لە دۆخێکی کاتیی هەڵپەسێردراودا دەژیا – کاریان دەکرد، پارەیان دەناردەوە، خەیاڵی دەروونییان بۆ گەڕانەوەی کۆتایی دەپاراست. ئەوان تێکەڵ نەبوون چونکە تێکەڵبوون پلانەکە نەبوو. نەوەی دووەم – کە لە ئەڵمانیا لەدایکببوون، لە قوتابخانەکانی ئەڵمانیا پەروەردە کرابوون، لە نێوان دوو جیهاندا گەورە ببوون – هیچ خەیاڵێکی لەو شێوەیەیان لەبەردەستدا نەبوو. ئەوان هێندە ئەڵمانی بوون کە لە تورکیا نامۆ بن بەڵام هێندەش ئەڵمانی نەبوون کە بەتەواوی لە ئەڵمانیا قبوڵ بکرێن.
ئەم ململانێیەی نێوان نەوەکان داهێنانێکی کولتووریی لەڕادەبەدەری بەرهەم هێنا: فیلمەکانی یڵماز گۆنای لە ڕێگەی کۆمەڵگەی تاراوگەوە بڵاوکرانەوە؛ کۆمەڵە کولتوورییە کوردییەکان (Vereine) لە هەموو شارە گەورەکاندا وانەی زمان، مۆسیقا، و پەروەردەی سیاسییان پێشکەش دەکرد؛ یەکەمین ڕۆژنامە کوردییەکان لە ئەورووپا لە ئەڵمانیا چاپ کران؛ و پەکەکە – کە لە تورکیا دامەزرابوو – زۆربەی ژێرخانی پشتگیریی ئەورووپیی خۆی لە کۆمەڵگە کوردییەکانی ئەڵمانیادا لە هەشتاکان و نەوەدەکاندا بونیاد نا.
گەیشتنی ئێزیدییەکان
جینۆسایدی 2014ی داعش دژی ئێزیدییەکان پێکهاتەی دیمۆگرافیی کۆمەڵگەی کوردیی ئەڵمانیای گۆڕی. ئەڵمانیا وەرگرتنی تایبەتی پێشکەش بە ڕزگاربووانی ئێزیدی کرد – لە سەرەتادا 1,100، پاشان دەیان هەزار – و ویلایەتی بادن-ڤویرتمبێرگ بوو بە ماڵی گەورەترین کۆمەڵگەی ئێزیدی لە دەرەوەی عێراق. ئەزموونی گەیشتن و تێکەڵبوونی ئێزیدییەکان یەکێک بووە لەو چیرۆکە پەنابەرانەی ئەڵمانیا کە زۆرترین لێکۆڵینەوە و گفتوگۆی لەسەر کراوە، کە هەم بە ترومای تایبەتی جینۆسایدەکە و هەم بە خۆڕاگرییەکی کۆمەڵگەییی سەرسوڕهێنەرەوە دیاری کراوە.
سوید: ئەو وڵاتەی کە زۆرترین کوردی تێدایە لە دەرەوەی کوردستان
سوید بەرزترین ڕێژەی دانیشتووانی کوردی بۆ هەر تاکێک لە هەر وڵاتێکی ڕۆژئاواییدا هەیە – و وەک پایتەختی سیاسی و میدیایی ڕەوەندی کوردی خزمەتی کردووە بە شێوەیەک کە ئەڵمانیا، سەرەڕای ژمارە گەورەکەی، نەیکردووە. کەناڵە ئاسمانییە کوردییەکان لە سویدەوە کاریان دەکرد؛ بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکان کاریگەرترین بنکەی ئەورووپیی خۆیان لێرە دۆزیوەتەوە؛ و دەنگە کوردییەکان لە پەرلەمانی سوید هەم سیاسەتی ناوخۆیی و هەم دەرەکییان داڕشتووە.
پایتەختی سیاسیی تاراوگە
تێکەڵەی سوید لە سیاسەتی پەنابەریی بەخشندە، کۆمەڵگەی مەدەنیی بەهێز، و کولتووری سیاسی کە مافی مرۆڤ بە جددی وەردەگرێت، وای کرد ببێتە ماڵی سروشتی بۆ چالاکوانیی سیاسیی کوردی لە تاراوگە. لە هەشتاکانەوە بەدواوە، ڕۆشنبیران، ڕۆژنامەنووسان، و کەسایەتییە سیاسییە کوردەکان کە ڕووبەڕووی زیندان یان مردن دەبوونەوە لە تورکیا، عێراق، یان ئێران، گەیشتنە سوید و هەم سەلامەتی و هەم سەکۆیەکیان دۆزییەوە.
ڕۆژ تیڤی – جێنشینی مید تیڤیی قەدەغەکراو – لە دانمارکەوە کاری دەکرد بەڵام بە قووڵی تێکەڵ بە کۆمەڵگەی کوردیی سویدی-دانیمارکی ببوو. پارتە سیاسییە کوردییەکان ئەندامیان ناردووەتە پەرلەمانی سوید (Riksdag). سەنتەری نێودەوڵەتیی ئۆلۆف پاڵمێ بۆ دەیان ساڵ هاوبەشی لەگەڵ ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی لە سەرانسەری ناوچەکەدا کردووە. گفتوگۆی گشتیی سوید دەربارەی پرسی کورد پێشکەوتووتر و بەشدارتر بووە لە هەر وڵاتێکی تری ئەورووپی.
کۆمەڵگەی سویدی-کوردی هەروەها هەندێک لە گرنگترین کەسایەتییە کولتوورییەکانی تاراوگەی بەرهەم هێناوە: شڤان پەروەر ساڵە گرنگەکانی تاراوگەی لە سوید بەسەر برد؛ فەرهاد تونچ یەکەم کۆنسێرتە ئەورووپییەکانی لە هۆڵەکانی کۆمەڵگەی کوردی لە سوید ئەنجام دا؛ و دیمەنی وێژەییی سویدی-کوردی – کە بە سویدی دەربارەی ئەزموونی کوردی دەنووسن – چەندین ڕۆماننووس و شاعیری گرنگی بەرهەم هێناوە.
سوید – پرۆفایلی ڕەوەندی کوردی
- ~100,000–150,000 کورد – نزیکەی 1–1.5%ی کۆی دانیشتووانی سوید
- زۆرینەیان لە تورکیاوە، لەگەڵ کۆمەڵگەی بەرچاوی کوردی عێراقی و ئێرانی
- سیاسەتمەدارە کوردەکان بە بەردەوامی لە نەوەدەکانەوە لە پەرلەمان (Riksdag) خزمەت دەکەن
- ڕۆژ تیڤی لە دانمارکەوە کاری دەکرد بەڵام بینەری سەرەکی و بنکەی ڕێکخراوەیی لە سوید بوو
- ئایشە شان – گۆرانیبێژی ئەفسانەییی دەنگبێژ – لە ساڵی 1996 لە ستۆکهۆڵم کۆچی دوایی کرد؛ گۆڕەکەی شوێنی زیارەتە بۆ کوردانی سوید
- ڕێکخراوە سویدی-کوردییەکان بە سەرکەوتوویی لۆبییان بۆ فشاری یەکێتیی ئەورووپا لەسەر تورکیا کرد دەربارەی مافەکانی کورد لە دووهەزارەکاندا
- مۆدێلی سویدی بۆ فرە-کولتووریی پارەی گشتیی دا بە کۆمەڵە کوردییەکان – کە بووە هۆی دروستبوونی ژێرخانی کولتووری کە کۆمەڵگەکانی تری تاراوگە نەیانبوو
- گفتوگۆی پەیوەستبوونی سوید بە ناتۆ (2022–23) بە شێوەیەکی بەرچاو ئاڵۆز بوو بەهۆی داواکارییەکانی تورکیا سەبارەت بە ڕێکخراوە سیاسییە کوردییەکان
نەخشەی کوردیی ئەورووپی
کۆمەڵگە کوردییەکان بە نزیکەیی لە هەموو وڵاتێکی ڕۆژئاوای ئەورووپادا بڵاوبوونەتەوە – هەر یەکەیان بەهۆی مێژووی تایبەتی کۆچی وڵاتی میواندارەکەی، بنەچەی نەتەوەیی باڵادەستی دانیشتووانە کوردییەکەی، و بارودۆخی سیاسیی تایبەتی سەردەمی گەیشتنیان شێوەی گرتووە. فەرەنسا، هۆڵەندا، شانشینی یەکگرتوو، بەلجیکا، سویسرا، و نەمسا هەموویان کۆمەڵگەی کوردیی بەرچاویان هەیە بە کارەکتەری جیاوازەوە.
شانشینی یەکگرتوو
~80,000–100,000 · زۆرینەی لە تورکیا & عێراقەوە · چڕبووەتەوە لە لەندەنکۆمەڵگەی کوردیی بەریتانی لە لەندەن چڕبووەتەوە – بەتایبەتی لە هارینگی، هاکنی، و ئیزلینگتۆن – و ژێر-کۆمەڵگەی بەرچاوی کوردی تورکی و کوردی عێراقی لەخۆ دەگرێت کە ئاراستەی سیاسیی جیاوازیان هەیە. سەنتەری کولتووری کوردی لە هارینگی بۆ چەندین دەیە ناوەندی ڕێکخستن بووە. شەڕی عێراق (2003) و گەشەسەندنی هەرێمی کوردستان شەپۆلێکی نوێی کۆچبەرانی ئابووری و پیشەگەرانی کوردی عێراقی هێنا.
لەندەن · KCC · کوردی عێراقی پاش 2003
فەرەنسا
~200,000–250,000 · نەریتی تاراوگەی ڕۆشنبیریی بەهێز · بە سەنتەری پاریسکۆمەڵگەی کوردیی فەرەنسی کارەکتەرێکی ڕۆشنبیریی بەهێزی هەیە – کە بەهۆی نەریتی فەرەنسا لە پێدانی پەنابەری بە کەسایەتییە سیاسییەکان (حکوومەتی میتێران لە هەشتاکاندا پێشوازی لە زۆر پەنابەری کورد کرد) و بەهۆی چڕبوونەوەی تاراوگەی ئەکادیمی و سیاسیی کوردی لە پاریس شێوەی گرتووە. یڵماز گۆنای لە پاریس کۆچی دوایی کرد؛ عەبدوڵڵا ئۆجەلان بۆ ماوەیەکی کورت پێش دەستگیرکردنی (1999) لە پاریس بوو. ئینستیتیوتی کوردیی پاریس، کە لە 1983 دامەزراوە، پێشەنگترین دامەزراوەی ئەکادیمیی کوردییە لە ئەورووپا.
ئینستیتیوتی کوردیی پاریس · 1983 · ڕۆشنبیری
هۆڵەندا
~70,000–90,000 · داکۆکیکردنی بەهێز · کۆمەڵگەی هاوبەشی لێبوردنی نێودەوڵەتیکۆمەڵگەی کوردیی هۆڵەندی بچووکترە لە ئەڵمانیا یان فەرەنسا بەڵام بە شێوەیەکی ناهاوسەنگ لە ڕووی سیاسییەوە چالاکە – ڕێکخراوە کوردییەکانی هۆڵەندا لە نێو کاریگەرترین داکۆکیکارە ئەورووپییەکان بوون بۆ مافەکانی مرۆڤی کورد، بە سەرکەوتوویی چەندین جار لۆبییان لە پەرلەمانی هۆڵەندا کردووە. نەریتی ئازادییە مەدەنییە بەهێزەکانی هۆڵەندا و ئەزموونی لەگەڵ پرسی کەمینەی تورکی وای کردووە کە کراوە بێت بۆ ئارگومێنتەکانی مافی کورد بە شێوەیەک کە حکوومەتە ئەورووپییە وریاترەکان نەیانکردووە.
داکۆکیکردن · سیاسی چالاک
سویسرا
~70,000–100,000 · نەریتی پەنابەری · سینەمای مانۆ خەلیلنەریتی پەنابەریی بەهێزی سویسرا وای کردووە ببێتە شوێنی هەڵبژێردراو بۆ زۆرێک لە کەسایەتییە سیاسی و ڕۆشنبیرە کوردەکان. فیلمسازی کورد-سویسری مانۆ خەلیل – کە ناسراوە بە فیلمە دۆکیۆمێنتارییەکانی کە بەدواداچوون بۆ ئەزموونی خۆی وەک پەنابەرێکی کورد دەکەن کە لە سووریاوە لە هەشتاکاندا گەشتی کرد بۆ سویسرا – ڕەنگە لە ڕووی هونەرییەوە گرنگترین ئەندامی کۆمەڵگەی کوردیی سویسری بێت. ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی جنێڤ سویسرایان کردووە بە سەنتەرێک بۆ چالاکیی دیپلۆماسی و مافی مرۆڤی کوردی.
پەنابەری · سینەما · جنێڤ
ویلایەتە یەکگرتووەکان
~40,000–80,000 · لۆبی هەرێمی کوردستان · لێکۆڵینەوە ئەکادیمییە کوردییەکان · کۆمەڵگەی ناشڤیلڕەوەندی کوردیی ئەمریکی بچووکترە لە هاوتا ئەورووپییەکانی بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە کاریگەرە – هەرێمی کوردستانی عێراق بوونی لۆبییەکی بەرچاوی لە واشنتۆن هەیە، و پەیوەندیی هەرێمی کوردستان لەگەڵ هێزی سەربازی و دیپلۆماسی ئەمریکی وای کردووە کە داکۆکیکردنی کوردیی ئەمریکی کاریگەرتر بێت لە ئەورووپا. ناشڤیل، تێنێسی کۆمەڵگەیەکی کوردیی بە شێوەیەکی نائاسایی گەورەی هەیە (بە زۆری کوردی عێراقی). زانکۆکانی ئەمریکا چەندین پرۆگرامی لێکۆڵینەوەی کوردییان هەیە.
لۆبی واشنتۆن · ناشڤیل · ئەکادیمی
ئوسترالیا
~30,000–50,000 · گەشەسەندنی کۆمەڵگەی کوردیی عێراقی پاش 2003 · سیدنی & مێلبۆرنکۆمەڵگەی کوردیی ئوسترالیا لە دوای 2003ەوە بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی کردووە، بە پلەی یەکەم بەهۆی کۆچی کوردانی عێراق و یەکگرتنەوەی خێزانەکانەوە دوای سەقامگیربوونی هەرێمی کوردستان. کۆمەڵگەکانی سەیدنی و مێلبۆرن بە زۆری کوردانی عێراقی سۆرانی-ئاخێون، کە پەیوەندیی کولتووریی بەهێزیان لەگەڵ سلێمانی و هەولێر پاراستووە. ڕێکخراوە کوردییەکانی ئوسترالیا چالاک بوون لە داکۆکیکردن بۆ ڕزگاربووانی ئێزیدی و ڕێکخستنی هاوکاری بۆ کۆمەڵگەکانی شەنگال دوای 2014.
کوردی عێراقی پاش 2003 · سیدنی · مێلبۆرنئەمریکای کوردی: لەوبەری زەریای ئەتڵەسی
کۆمەڵگە کوردییەکانی ئەمریکا و کەنەدا پێگەیەکی جیاوازیان لە ڕەوەندی جیهانیدا هەیە – لە ڕووی فیزیکییەوە زۆر لە کوردستانەوە دوورن، لەگەڵ ئەوەشدا کاریگەریی سیاسییان هەبووە کە زۆر لە قەبارەی ژمارەییان گەورەترە، بەتایبەتی لە ڕێگەی پەیوەندیی قووڵی هەرێمی کوردستانی عێراقەوە لەگەڵ هێزی سەربازی و دیپلۆماسی ئەمریکی.
کوردستانی بچووکی ناشڤیل
ناشڤیل، تێنێسی گەورەترین کۆمەڵگەی کوردی هەیە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان – کە بەهۆی پرۆگرامێکی نیشتەجێکردنەوەی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو بۆ پەنابەرە کوردەکانی عێراق دوای سەردەمی پەناگەی ئارامی جەنگی کەنداو دروست بووە. کۆمەڵگەکە، کە بە پلەی یەکەم لە ناوچەی بادینانی باکووری عێراقەوە هاتوون، ئامادەییەکی کولتووریی کوردیی دیاریان دروست کردووە: چێشتخانە کوردییەکان، سەنتەرە کولتوورییەکان، مزگەوتەکان، و ئاهەنگگێڕانی ساڵانەی نەورۆزی ناشڤیل کە بەشداربووان لە سەرانسەری باشووری ڕۆژهەڵاتەوە ڕادەکێشێت.
چیرۆکی کۆمەڵگەی ناشڤیل یەکێکە لە سەرکەوتووترین چیرۆکەکانی تێکەڵبوونی پەنابەران لە مێژووی ئەمریکادا – بەبێ هیچ گەیشتن، بونیادنانی کارسازی، پەروەردەکردنی منداڵان، و پاراستنی شوناسی کولتووری بەسەر دوو نەوەدا. نەوەی یەکەم بە کرمانجی قسە دەکەن؛ دووەم دوو زمانن؛ نەوەی سێیەم بەتەواوی ئەمریکین و زۆرجار کار دەکەن بۆ وەرگرتنەوەی زمانی کوردی کە نەوەی باوانیان بۆ مانەوە وازیان لێ هێنابوو.
واشنتۆن و هەرێمی کوردستان
هەرێمی کوردستانی عێراق نوێنەرایەتییەکی دیپلۆماسی لە واشنتۆن دەپارێزێت کە زۆر لە کێشی خۆی گەورەترە – هاوپەیمانیی بەردەوامی هەرێمی کوردستان لەگەڵ ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ئەمریکا لە عێراق (دژی سەددام، دژی داعش) پەیوەندییەکانی لە پێنتاگۆن، وەزارەتی دەرەوە، و کۆنگرێس دروست کردووە کە دەستگەیشتنێکی نائاسایی بە بەرژەوەندییە کوردییەکان لە پایتەختی ئەمریکادا دەدات. ڕێکخراوەکانی داکۆکیکاری کورد-ئەمریکی بە سەرکەوتوویی لۆبییان بۆ دابینکردنی چەک بۆ پێشمەرگە، بۆ فشاری سزاکان لەسەر بەغدا سەبارەت بە داهاتی نەوتی کوردی، و بۆ بەردەوامبوونی بوونی سەربازی ئەمریکا لە هەرێمی کوردستان کردووە.
پرۆگرامەکانی لێکۆڵینەوەی کوردی لە زانکۆکانی ئەمریکا – لەوانە جۆرجتاون، زانکۆی ئەریزۆنا، و چەندین زانکۆی تر – نەوەیەک لە زانا و شرۆڤەکاری کوردی-ئەمریکی بەرهەم هێناوە کە لە نێوان ئەکادیمیا و سیاسەتدا دەجووڵێن بە شێوەیەک کە تێگەیشتنی ئەمریکی بۆ پرسی کورد دادەڕێژێت. ژێرخانی ڕۆشنبیریی داکۆکیکردنی کوردی لە ئەمریکا بە شێوەیەکی بەرچاو بەهێزترە لە زۆربەی وڵاتانی ئەورووپا.
کەنەدا – مۆدێلێکی جیاواز
کۆمەڵگەی کوردیی کەنەدا – کە بە 20,000–40,000 مەزەندە دەکرێت، بە پلەی یەکەم لە تۆرۆنتۆ و مۆنتریال – سوودی لە سیاسەتی فرە-کولتووریی کەنەدا بینیوە بە شێوەیەک کە ڕێگەی بە بونیادنانی دامەزراوەیی کولتووریی بەهێز داوە. ڕێکخراوی کوردانی کەنەدا بۆ دادپەروەری بەتایبەتی چالاک بووە لە لۆبیکردن بۆ ناساندنی جینۆسایدی ئەنفال و بۆ پشتگیریکردنی ڕزگاربووانی ئێزیدی. کۆمەڵگەی کوردیی تۆرۆنتۆ بە شێوەیەکی بەرچاو تێکەڵاوە لە ڕووی بنەچەی ناوچەییەوە – کوردانی تورکیا، عێراق، و ئێران پێکەوە دەژین لە کۆمەڵگەیەکدا کە، بە شێوەیەکی نائاسایی، پێویستی بە سۆرانی و کرمانجی هەیە بۆ پەیوەندیکردن لە نێوان ژێر-کۆمەڵگەکانی خۆیدا.
تێکەڵبوونی کۆمەڵگەی کوردی لەگەڵ سیاسەتی فرە-کولتووریی کەنەدا هەندێک لە پێشکەوتووترین مۆدێلەکانی بونیادنانی کۆمەڵگەی تاراوگەی لە جیهاندا بەرهەم هێناوە – قوتابخانەکانی زمان، فیستیڤاڵە کولتوورییەکان، و پرۆژەکانی مێژووی زارەکی کە بە ڕاشکاوی ئامانجیان گواستنەوەی شوناسی کوردییە بۆ ئەو نەوەیانەی کە هەرگیز کوردستان نابینن.
کولتوورێکی دروستکراو لە تاراوگە
ڕەوەندی کوردی تەنها کولتووری نیشتمانی نەپاراستووە – بەڵکو فۆڕمی کولتووریی نوێی دروست کردووە کە تەنها لە تاراوگەدا هەن، دەربڕینی تێکەڵ کە کێشی کوردستانیان هەڵگرتووە لە کاتێکدا بە ئەزموونی ژیان لە ئەڵمانیا یان سوید یان بەریتانیا شێوەیان گرتووە. ئەم کولتوورەی تاراوگە نەریتی خۆیەتی، نە بەتەواوی کوردییە و نە بەتەواوی ئەورووپی، و تا دێت دەبێتە فۆڕمی باڵادەستی بەرهەمهێنانی کولتووریی کوردی لەسەر ئاستی جیهان.
سیاسەتی زمانی تاراوگە
دۆخی زمانی ڕەوەندی کوردی یەکێکە لە ئاڵۆزترینەکان لە هەر کۆمەڵگەیەکی تاراوگەی مۆدێرندا. خێزانێکی کورد لە ئەڵمانیا ڕەنگە داپیرەیەک لەخۆ بگرێت کە تەنها بە کرمانجی قسە دەکات، باوکێک کە بە کرمانجی و تورکی قسە دەکات بەڵام بە ئەڵمانی نا، دایکێک کە بە سۆرانی و عەرەبی قسە دەکات (ئەگەر لە عێراقەوە بێت)، و منداڵانێک کە ئەڵمانی وەک زمانی باڵادەستیان بەکاردەهێنن و یەک شێوەزاری کوردی بە ناتەواوی. کۆبوونەوەیەکی خێزانی پێویستی بە گەشتکردن هەیە بەلایەنی کەمەوە بەناو سێ زماندا.
کۆمەڵگە کوردییەکانی تاراوگە بە ئاستی جیاواز لە پەلەیی وەڵامی لەدەستدانی زمانیان داوەتەوە. زۆر کۆمەڵگە قوتابخانەی شەممانی زمانی کوردی بەڕێوەدەبەن؛ ئەپەکانی زمانی کوردی و فێرکارییەکانی یوتیوب گەیشتوونەتە گەنجان لە دەرەوەی پەروەردەی فەرمی؛ بەشەکانی زمانی کوردی لە دۆلینگۆ و پلاتفۆرمە هاوشێوەکان چەندین جار لەلایەن بەکارهێنەرانی تاراوگەوە داوا کراون. بەڵام گۆڕینی زمان بۆ زمانی باڵادەستی وڵاتی میواندار بە درێژایی نەوەکان نەخشەکەیە، نەک ئیستسنا.
هەندێک لە نووسەرانی تاراوگە بە نووسین بە زمانی وڵاتی میواندار – ئەڵمانی، سویدی، یان ئینگلیزی – دەربارەی ئەزموونی کوردی وەڵامیان داوەتەوە. ئەم وێژەیەی تاراوگە، کە لە ڕووی تەکنیکییەوە بە زمانێکی ئەورووپی نووسراوە، زۆرجار لە ناو کۆمەڵگەی کوردیدا زیاتر دەخوێندرێتەوە وەک لەو بەرهەمانەی بە کوردی نووسراون، چونکە نەوەی دووەم و سێیەم بە ئەڵمانی یان سویدی پاراوتر دەخوێننەوە وەک لە کرمانجی یان سۆرانی.
مۆسیقا، میدیا، و کولتووری دیجیتاڵی
دیارترین بەرهەمی کولتووریی تاراوگە مۆسیقایە. پۆپی کوردی، هیپ-هۆپ، و مۆسیقای ئەلیکترۆنی کە لەلایەن هونەرمەندانی نەوەی دووەم لە ئەڵمانیا و سوید دروست کراون گەیشتوونەتە بیسەران لە سەرانسەری هەر چوار نیشتمانەکە لە ڕێگەی یوتیوب و پلاتفۆرمەکانی ستریمینگەوە – مۆسیقایەک کە مەحاڵ بوو لە کوردستان دروست بكرێت (یان لەبەر ئەوەی ژانرەکە لەوێ نەبوو یان لەبەر ئەوەی بارودۆخی سیاسی ڕێگری دەکرد) لە ڕێگەی کەناڵە دیجیتاڵییەکانەوە دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان، و کولتووری مۆسیقای نیشتمانەکە لە دەرەوەوە دادەڕێژێتەوە.
هیپ-هۆپی کوردی لە بەرلین – کە بە کرمانجی، ئەڵمانی، یان هەردووکیان ڕاپ دەکات – مامەڵە لەگەڵ ئەزموونی نەوەی دووەم دەکات: گیرخواردن لە نێوان دوو کولتووردا، قسەکردن بە دوو زمان بە ناتەواوی، ڕووبەڕووبوونەوەی ڕەگەزپەرستی لە ئەڵمانیا و تێنەگەیشتن لە کوردستان. ئەم هونەرمەندانە باڵیۆزی کولتووریی ئیکزۆتیک نین؛ ئەوان گەنجانی ئەورووپین کە بە ڕێکەوت کوردن، مۆسیقا دروست دەکەن دەربارەی ئەزموونی تایبەتی خۆیان لەو تێکەڵەیە.
نەوەی سۆشیاڵ میدیا فۆڕمی نوێی دەربڕینی کولتووریی تاراوگەی کوردی دروست کردووە: ئەکاونتەکانی ئینستاگرام کە جلوبەرگ و خشڵی نەریتیی کوردی بەڵگەدار دەکەن، ڤیدیۆکانی تیکتۆک کە دەستەواژەکانی کرمانجی فێر دەکەن، کەناڵەکانی یوتیوب کە مێژووی کوردی پێشکەش بە بینەرانی ئینگلیزی-ئاخێو دەکەن. بینەری ئەم ناوەڕۆکە تەنها کوردانی تاراوگە نین – بەڵکو ئارەزووی نێودەوڵەتیی گەشەسەندووە بۆ کولتووری کوردی کە بەهۆی بینراویی بەرخۆدانی سەربازیی کوردی دژی داعش لە ساڵی 2014 بەدواوە دروست بووە.
کەوانەی نەوەکانی ژیانی تاراوگە
ڕەوەندی کوردی ئێستا تەمەنی سێ نەوەیە لە ئەڵمانیا و نزیک دەبێتەوە لە سێ نەوە لە سوید – هێندە درێژە کە بتوانرێت کەوانەکە لە گەیشتنەوە تا تێکەڵبوون تا دانوستانە ئاڵۆزەکانی نەوەی سێیەم بەدواداچوونی بۆ بکرێت، کە زۆرجار بوژانەوەیەک لە ئارەزووی ئەو شوناسە ئەزموون دەکەن کە دایک و باوکیان بەشێکیان وازیان لێ هێنابوو.
نەوەی پرد
نەوەی یەکەم بە مەبەستی گەڕانەوە گەیشتن – و وا دەژیان وەک ئەوەی گەڕانەوە هێشتا ئەگەرێکی کراوە بێت تەنانەت دوای ئەوەی کە بە ڕوونی وا نەبوو. لە کارگەکان و لەسەر شوێنەکانی بونیادنان کاریان دەکرد؛ یەکەمین کۆمەڵە کولتوورییەکانیان پێکهێنا؛ پارەیان دەناردەوە بۆ نیشتمان و کوردییان وەک زمانی ماڵەوە هێشتەوە لە کاتێکدا تەنها ئەوەندە ئەڵمانی یان سویدییان فێر دەبوو کە لە کاردا بتوانن کار بکەن. پەیوەندییان لەگەڵ شوناس ئاڵۆز نەبوو: ئەوان کورد بوون، بە کاتی لێرە بوون، دەگەڕانەوە. ئاڵۆزییەکە کاتێک هات کە زانییان ناگەڕێنەوە.
گرنگترین میراتی نەوەی یەکەم دامەزراوەییە – کۆمەڵەکان (Vereine)، سەنتەرە کولتوورییەکان، قوتابخانەکانی شەممان، تۆڕەکانی کاسێت – هەموویان لەلایەن کەسانێکەوە دروست کران کە تێگەیشتبوون ئەگەر بە شێوەیەکی چالاکانە کولتووری کوردی لە تاراوگە نەپارێزن، لە ماوەی نەوەیەکدا لە ناو کۆمەڵگەی میوانداردا دەتوێتەوە.
لە نێوان دوو جیهاندا
نەوەی دووەم لە دۆخێکی ناڕەحەتیی بەرهەمداردا گەورە بوون – هێندە کورد بوون کە بە سادەیی نەبنە ئەڵمانی یان سویدی، هێندە ئەڵمانی یان سویدی بوون کە بە سادەیی نەبنە کورد. ئەم ناڕەحەتییە سەرنجڕاکێشترین کاری کولتووریی تاراوگەی بەرهەم هێنا: فیلمەکان، وێژە، مۆسیقاکە کە مامەڵە لەگەڵ ئەزموونی لەنێواندابووندا دەکەن. نەوەی دووەم زۆرجار چوونە زانکۆ – یەکەم کەس بوون لە خێزانەکانیاندا کە ئەوە بکەن – و پەروەردەی خۆیان بەکارهێنا بۆ تێگەیشتن و دەربڕینی دۆخی خۆیان.
زۆرێک لە کوردەکانی نەوەی دووەم لە ڕووی سیاسییەوە بە شێوەیەک چالاک بوون کە دایک و باوکیان نەبوون – هەم تێکەڵ بە سیاسەتی کوردی بوون (پشتگیریکردنی هەرێمی کوردستان، بەشداریکردن لە خۆپێشاندانەکان دژی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی تورکیا) و هەم لە سیاسەتی ئەورووپیدا (داکۆکیکردن لە مافەکانی پەنابەری، دژایەتیکردنی پارتە دژە-کۆچبەرەکان). نەوەی دووەم تێگەیشتن کە بەرژەوەندییەکانیان لە هەردوو شوێنەکەدا بە هاوکات هەیە.
نەوەی بوژانەوە
نەوەی سێیەم سوپرایزەکەیە. لەو شوێنەی کە زۆرێک لە چاودێران پێشبینیی تێکەڵبوونی تەواوەتییان دەکرد، شتێکی جیاواز ڕوویداوە: بەشێکی بەرچاو لە نەوەی سێیەم بوژانەوەیەکیان لە ئارەزووی شوناسی کوردی ئەزموون کردووە – فێربوونی ئەو زمانەی کە دایک و باوکیان بەشێکیان وازیان لێ هێنابوو، گەشتکردن بۆ کوردستان بۆ یەکەمجار، دروستکردنی ناوەڕۆکی کوردی بۆ پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان، و بونیادنانی شوناسێکی کوردی کە بە هۆشیارییەوە هەڵدەبژێردرێت نەک بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بە میرات وەربگیرێت.
ئەم بوژانەوەیەی شوناس بەشێکی بەهۆی ڕووداوە دەرەکییەکانەوە پاڵنراوە – بینراویی جیهانیی شەڕڤانانی کورد کە بەرگرییان لە کۆبانێ دەکرد دژی داعش لە 2014 وای لە گەنجانی کوردی تاراوگە کرد شانازی بکەن بەوەی کە وەک کورد بناسرێنرێن بە شێوەیەک کە نەوەی دایک و باوکیان، کە پەڵەی "تیرۆریزمی کوردی"یان لە میدیای ئەورووپیی نەوەدەکاندا پێوە لکێنرابوو، هەمیشە هەستیان پێ نەکردبوو. کوردبوون لە 2015 هەستێکی جیاوازتری هەبوو لە کوردبوون لە 1995. نەوەی سێیەم ئەوە وەردەگرنەوە کە نەوەی دووەم بەشێکیان داینابوو.
"دایک و باوکم وەک کورد هاتنە ئێرە کە دەیانویست بچنەوە ماڵەوە. من لێرە لەدایکبووم و نەمدەزانی ماڵەوە لە کوێیە. منداڵەکانم کوردستان وەک شوناسی خۆیان هەڵدەبژێرن – نەک لەبەر ئەوەی ناچارن، بەڵکو لەبەر ئەوەی دەیانەوێت. ئەوە کوردترین شتە کە تا ئێستا بینیومە."— نووسەرێکی کوردی-ئەڵمانیی نەوەی دووەم، بەرلین